هەواڵ

-

مافی گەلی كورد لەدیاریكردنی چارەنووسی خۆیدا ‌

پارێزه‌ر فه‌رهاد ره‌شید
8/7/2014 3:19:19 AM 621 ‌جار خوێندراوه‌ته‌وه

مافی چارەی خۆنووسین پڕەنسیپێكە ئاماژە بۆ مافی هەموو نەتەوەیەك دەكات كە بەئازادیی جۆری سیستمی سیاسی‌و ئابووری‌و شارستانی خۆی دەستنیشان بكات. واتە بەوجۆرەی كە لەگەڵ خواست‌و پێداویستییەكانی ئەو نەتەوەیەدا گونجاوبێت.
لەم پێناسەیەوە دەردەكەوێت كە ئەم پڕەنسیپە، ماف دەداتە هەموو نەتەوەیەك بۆ ئەوەی بەسەربەستی شێوازی دەسەڵات‌و ئایندەی سیاسی‌و ئابووری‌و رۆشنبیریی خۆیان دیاری بكەن، لەوانەش سەربەخۆیی‌و جیابوونەوە، هەروەها زۆرجار بڕیاردانی چارەنووس بەپێچەوانەوە دەبێت، واتە لەسەربەخۆییەوە بەرەو یەكگرتن، بۆ نموونە چەند دەوڵەتێكی سەربەخۆ یان چەند ویلایەتێك یەكدەگرن‌و هەریەكەیان واز لەهەندێك لەدەسەڵاتەكانی دەهێنێت‌و دەوڵەتێكی یەكگرتوو یان هەر سیستمێكی تری حوكمڕانی ئارەزوومەندانە پێكدەهێنن لەسەر بنەمای دەستوور، وەك (ئەمەریكا 1787 ئەلمانیا 1949).
هەروەها پڕەنسیپەكە پێداگریی لەوە دەكات كە دیاریكردنی چارەنووس مافە، گرنگترین شتێكیش كە ماف جیادەكاتەوە لەهەر شتێكی تر، بەدەستهێنانی پارێزگاریی‌و پاڵپشتی یاسایە كە دەستەبەری جێبەجێكردنی بڕیارەكە دەكات لەكاتی دژایەتیكردنی پڕۆسەكە لەلایەن خەڵكانی ترەوە.
مافی چارەنووس وەك زاراوەو دەركەوتن
زاراوەی مافی چارەی خۆنووسین وەرگێڕاوی دەستەواژەی (self)ی ئینگلیزییە determination. ساڵی (1915) ئەم دەستەواژەیە بۆ یەكەمجار بەكارهاتووە بۆ وەرگێڕانی بڕیارێكی كۆنگرەی سۆشیالیستەكان لەكۆبنهاگن كەبانگەشەی دانپیانانی مافی بڕیاردانی چارەنووسی دەكرد وەك شێوازێك بۆ چارەسەركردنی كێشەی نەتەوە ژێردەستەكان .
هەروەها شۆڕشی فەرەنسای ساڵی (1789) پرەنسیپی مافی چارەی خۆنووسینی وەك تیۆری بەرگریكردن لەمافی نەتەوەو میللەتان هێنایە ئاراوە‌و كردی بەدروشمێكی سەرەكی خۆی كەمەبەست لەناوەڕۆكەكەی مافی هەموو نەتەوەیەكە لەدامەزراندنی دەوڵەتی سەربەخۆ لە یەكێك لەو دروشمانەش:
- لكاندنی هیچ گەلێك یان وڵاتێك بەوڵاتێكی تر بەبی ئەنجامدانی ریفراندۆم نابێت.
لەسەرەتای سەدەی بیستەمدا مافی چارەی خۆنووسین چ وەك زاراوەو چ وەك پرەنسیپ بەمانایەكی فراوانتر بەكارهێنرا. پاش جەنگی جیهانی یەكەم لە(8ی كانوونی دووەمی 1918) سەرۆكی ئەمریكی (ودرۆ ویڵسن) چواردە بەندەكەی راگەیاند كەبەناوی خۆیەوە ناونران، بەوەش تەوژمێكی گەورەی بەپراكتیزەكردنی ئەم پرەنسیپەدا، كەدان دەنێت بەمافی هەموو نەتەوەیەك لەبڕیاردانی چارەنووس‌و دامەزراندنی دەوڵەتی نەتەوەیی خۆی. ئەوەش بەیەكەمین بەڵگەنامەی جیهانی فەرمی دادەنرێت كەشەرعیەتی داوە بەپرەنسیپی مافی چارەی خۆنووسین‌و هانی گەلانی ژێردەستەی داوە بۆ داواكردنی مافەكانیان.
هەروەها دوای جەنگی جیهانی یەكەم، چەندین كۆنگرەو پەیماننامە بەمەبەستی بەرقەراربوونی ئاشتی‌و رێگەگرتن لەدووبارە هەڵگیرساندنەوەی جەنگ ئەنجامدران، وەك پەیماننامەی سیڤەر، كۆنگرەی پاریس‌و ... هتد، وە كاركردن لە چوارچێوەی كۆمەڵەی نەتەوەكان بۆ جێبەجێكردنی ئەو بڕیارو راسپاردانەی سەبارەت بەمافی چارەی خۆنووسینی گەلانی ژێردەست درابوون، بەڵام بە هۆی لاوازی رێكخراوی ناوبراو لەبەر ئەوەی هەموو ئەندامانی مافی ڤیتۆیان هەبوو، هەروەها نەبوونی هێز بۆ جێبەجێكردنی بڕیارەكانی‌و هەروەها بڕیارەكانی سەپێنراو(ملزم) نەبوون، ئەوەش بووە هۆی لەبارچوونی دەرفەتی زۆر لەو نەتەوانە بۆ دامەزراندنی دەوڵەتی سەربەخۆی خۆیان، دوای كۆمەڵەی نەتەوەكان، رێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكان دامەزرا، لەپەیماننامەی ساڵی(1945)دا هاتووە كەئەم رێكخراوە كاردەكات بۆ برەودان بەپەیوەندی‌و هاریكاری نێوان گەلان لەسەر بنەمایەك كەیەكسانی لەنێوانیاندا بەدی بهێنێت‌و بۆیان هەبێت چارەنووسی خۆیان دیاری بكەن .
لە (10-12-1948) كۆمەڵەی گشتی نەتەوە یەكگرتووەكان جاڕی گەردوونی مافی مرۆڤی راگەیاند. هەروەها ساڵی (1960) بڕیارێكی پەسەندكرد بەوەی (هەموو گەلان مافی دیاریكردنی چارەنووسی خۆیان هەیە‌و بەپێی ئەو مافانەش دەتوانن بەئازادی پەیوەندی رامیاریی‌و سیستمی سیاسی خۆیان دیاری بكەن‌و سەربەستانەش هەوڵی پەرەپێدانی بوارەكانی ئابووری‌و كۆمەڵایەتی‌و كلتوری خۆیان بدەن). هەروەها هەمان ساڵ بڕیاری نەهێشتنی دیاردەی ئیستعماری راگەیاند كە تیایدا هاتووە:
- چەوساندنەوەو داگیركردنی گەلان لەلایەن بێگانەوە نكوڵیكردنە لەمافە بنەڕەتیەكانی مرۆڤ‌و هەڕەشەیە بۆ سەر ئاشتی‌و هاریكاری نێودەوڵەتی.
هەروەها لەبەندی (3)دا هاتووە:
- نابێت بەهیچ جۆرێك دواكەوتنی هەرێمێك لەبوارەكانی سیاسی‌و ئابووری‌و كۆمەڵایەتی‌و پەروەردە، ببێتە پاسا‌و بۆ رێگرتن لە سەربەخۆیی ئەو گەلە.
لێرەدا دەگەینە ئەو دەرەنجامەی كەرێكخراوی نەتەوەیەكگرتووەكان، بەشێوەیەكی كاراتر لەكۆمەڵەی نەتەوەكان، هەوڵیداوە تەوژمێك بەجێبەجێكردنی پرەنسیپی مافی چارەی خۆنووسین بدات، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا بەرژەوەندیەكانی وڵاتانی زلهێز، بەردەوام رێگربوون لەبەردەمیدا‌و جۆرێك لەدووفاقی لەجێبەجێكردنی پرەنسیپەكەدا هەبووە، بەجۆرێك تا ئێستاش رادەی پاڵپشتیكردنی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بۆ گەلانی ژێردەست، بەستراوە بەرادەی ناكۆك نەبوونی داخوازیەكانیان لەگەڵ بەرژەوەندی وڵاتانی زلهێزدا.
كوردو مافی چارەی خۆنووسین
گەلی كورد یەكێكە لەنەتەوە كۆنەكانی جیهان، بەپێی پێوەرەكانی زانای بولگاری (ئیفانۆف) ئەو رەگەزانەی كەهەڵسوكەوتی نەتەوەیەك پێكدەهێنن‌و دەیپارێزن بریتین لە (یەكێتی رەگەز، سنووری جوگرافی، زمان ، وێژە، كەلەپوور، بیروباوەڕ‌و چۆنیەتی ژیان.
لینین دەربارەی نەتەوە دەڵێت: پێویستە خاكێكی دیاریكرا‌و‌و زمانێكی هاوبەشیان هەبێت. بەپێی ئەم پێوەرانەش، دەبینین گەلی كورد هەموو مەرج‌و رەگەزەكانی نەتەوەی تێدایە، هەروەها هەموو ئەو مەرجانەشی تێدایە كەكۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بەپێویستیان دەزانێت، بۆ پێدانی مافی چارەنووس بەگەلێك لەوانەش:
دانیشتوان، كەبریتیە لەكۆمەڵە خەڵكێك لەهەردوو رەگەز، كەبۆ ماوەیەكی زۆر پێكەوە ژیاون‌وخاوەن ویستێكی هاوبەشن، هەروەها بوونی ئامانج‌و خەبات‌و تێكۆشانی هاوبەش لەرێگەی كۆمەڵە خەڵكێك یان حیزب‌و لایەنێكی نیشتمانی‌و بەدەستهێنانی پاڵپشتی رای گشتی‌و بوونی هۆكارەكانی راگەیاندن، بۆ ئەوەی بتوانێت سۆز‌و پاڵپشتی رای گشتی جیهانی بەدەست بێنێت.
بەگەڕانەوە بۆ رابردوو ئێستای گەلی كورد، دەبینین بەردەوام وەك نەتەوەیەك، تێكڕای ئەم مەرجانەی سەرەوەی تێدابووە، بۆیە بەپێی یاسای نێودەوڵەتی مافی بڕیاردانی چارەنووسی خۆی هەیە‌و بەردەوامیش خەباتی لەپێناو بەدەستهێنانی مافەكانی كردووە‌و پارێزگارێكی سەرسەختی مافەكانی بووە‌و هیچ كاتێك بەواقیعی دابەشكردن‌و چەوساندنەوەش رازی نەبووە.
- دوای راگەیاندنی چواردە بەندەكەی (ودرۆ ویڵسن)، كە بەندی دوانزە تایبەت بوو بەگەلانی ژێر دەسەڵاتی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی، كەتێیدا هاتبوو پێویستە هەموو نەتەوەكاتی ژێر دەسەڵاتی دەوڵەتی عوسمانی ژیانێكی ئاسوودەیان بۆ دابین بكرێت‌و دەرفەتی تەواویان پێ‌ بدرێت بۆ سەربەخۆبوون. ئەنجامی ئەوەش ساڵی(1920) لەپەیماننامەی سیڤەردا دان بەمافی گەلی كورددا نرا لەپێكهێنانی دەوڵەتێكی سەربەخۆدا‌و دواترلە پەیمانی(لۆزان)دا هاوپەیمانان لەبەڵێنەكانیان پاشگەزبوونەوە.
- لەبەیاننامەی (11ی ئازاری1970) حكومەتی عیراق، ئامادەیی نیشاندا یۆ چارەسەركردنی كێشەی گەلی كورد لەسەر بنەمای ئۆتۆنۆمی، ئەوەش چارەسەرێكی گونجاو نەبوو، چونكە لەزۆر وڵاتانی فرەنەتەوەدا شكستی هێنا لەبەدیهێنانی ئاشتی‌و خۆشگوزەرانی یۆ دانیشتوانەكەی، لەبەرئەوەی نەتەوەی سەردەست هەرگیز ئامادە نابێت مافی پێكهاتەكانی تر بسەلمێنێت.
بەكۆتایی هاتنی جەنگی سارد‌و دوای جەنگی كوێت، بارودۆخی نێودەوڵەتی، تا رادەیەكی باش، لەبەرژەوەندی نەتەوە ژێردەستەكانی وەك گەلی كورد بوو، ئەوەش دەرفەتی بۆ چەندین نەتەوە رەخساند بۆ دیاریكردنی مافی چارەنووسیان‌و ئەنجامی ئەوەش پیرۆزی سنوورەكان نەما‌و چەندین دەوڵەتی نەتەوەیی راگەیەنرا، نەتەوەی كوردیش لە كوردستانی باشوور، پاش دەرچوونی بڕیاری(688)ی ئەنجوومەنی ئاسایش، ساڵی(1992)، پەرلەمانی كوردستان وەك نوێنەری شەرعی گەلی كورد، بۆ ئەو قۆناغە، یەكگرتنی فیدراڵی پەسند كرد وەك شێوازی پەیوەندی لەگەڵ حكوومەتی ناوەندی. هەروەها بەپێی یاسای نێودەوڵەتیش، پێویستە كۆمەڵگای نێودەوڵەتی رێز لەبڕیاری نوێنەرانی گەلان بگرێت سەبارەت بە دیاریكردنی چارەنووسی ئەو گەلانە.
شایانی باسە ساڵانە چەندین گەلی ژێردەست، چارەنووسی خۆیان دیاری دەكەن‌و دەوڵەتی نەتەوەیی خۆیان رادەگەیەنن وەك باشووری سودان‌و.. هتد. ئێمەی كوردیش خوازیارین ئەو گۆڕانكاریانە بەردەوام بن‌و پرۆسەی ریفراندۆمی داهاتووش لەناوچەكەدا بۆ دیاریكردنی چارەنووسی كوردستانی باشوور بێت‌و ئەنجامەكەشی راگەیاندنی دەوڵەتێكی سەربەخۆی كوردی‌و شەكانەوەی ئاڵای كوردستان بێت لەپاڵا ئاڵای دەوڵەتانی تری ئەندامی رێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكان.

Copyright © 2012. all rights reserved . Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure