هەواڵ

-

دیموکراسی

هیوا رۆستەم*
8/20/2013 4:43:31 AM 655 ‌جار خوێندراوه‌ته‌وه


(1)
وەک پێناسەیەکى باوى دیموکراسى کە ووشەیەکى یۆنانییە لە دوو ووشە پێک هاتوە ( دیمۆ ، بەمانى گەل ) و
( کرات ، بەماناى دەسەڵات ) بە ڕونتر بڵێین واتە گەل سەرچاوەى دەسەڵاتى یاسا دانان بێت ، دوو جۆر دیمۆکراتى هەیە
ڕاستەو خۆ لەڕێگەى ڕیفراندۆمەوە واتە ڕاپرسى بەشێوەیەکى ئازادانەو نهێنى ڕاستەو خۆ گەل ڕاى خۆى دەرببڕێت ، دووەم یان ناڕاستەو خۆ کەگەل نوێنەرانى خۆى هەڵدەبژێرێت بۆ ئەنجومەنى یاسادانان ، وە دیموکراسى لەشوێنێکەوە بۆ شوێنێکى تر واردە جیاوازى هەبێت و کلتورو ئەداى نەتەوەیەک لەگەڵ ئەو بنەماو ڕێکارە ئاینى و مەزهەبى و ئەتنیکى ووڵاتێکەوە هاوڕا بێت لەگەڵ بنەماکانى دیموکراسى چونکە مەعلومە دیموکراسى پڕۆسەیەکى عەلمانییەو هاودژ نییە لەگەڵ بنەما ئاینییەکاندا وە ک ( جان جاک ڕۆسۆ ) دەڵێ : دیموکراسیەت پەیوەندى ڕاستەو خۆى بە کلتورى گەلانەوە هەیە ، بۆیە سروشتى یە کە جیاوازى لە شێوازى دیموکراتى هەبێت لەئەمریکاوە بۆ ئاسیاى ناوەڕاست و لە ئەفریقاوە بۆ ئەوروپاو لە کەنەداوە بۆ ئەفغانستان .
لە قورئانى پیرۆزیشدا باسى مشاوەرەو ڕاپرسى و چەندین قەول و فەرمودە هەیە وەک خواى گەورە دەفەرموێت
( وشاورهم فى الامر یان وامرهم شورى بینهم ) غاندى دەڵێت ( لەیەک نەبوردن و نەبونى دڵفراوانى ، بۆخۆى بەشێکە لە توندو تیژى و تەگەرەیە لەبەردەم گەشەکردنى دیموکراسیدا ) .
بۆیە ئێمەش بەپێى توانامان هەوڵدەدەین باشتر ئاشناتان بکەین لەو چەمکە کە بوەتە ئارامى بەخشى هەندێ ووڵات و سەرەخۆرەى هەندێ دیکتاتۆرو هێنانى بەهارەکان .

دیموکراسى چى یە
لە سیستەمى دیموکراسیدا دەسەڵاتى گەل لە دەسەڵاتى یاسادانان و حوکومەت باڵاترە ،سیستەمە دیموکراسیەکان گەرچى جیاوازییان لەنێواندایە ، بەڵام چەندین پڕەنسیپ و ڕەفتارى وەک یەکیان هەیە کە لە ڕژێمەکانى دیکەیان جیا دەکاتەوە .
شێوازى دیموکراتیش لە دەوڵەتێکى دیارى کراودا وێڕاى چەسپینى بنەماى دەوڵت و پراکتیکە سیاسیەکانى ناو دەوڵەت کە گرێدراوى هەل و مەرجى کۆمەڵایەتى و ئابوری و تایبەتییە .
لە حوکومەتى دیموکراتیدا تێکڕاى هاوڵاتیان ڕاستەوخۆ یان لەڕێگەى نوێنەرەکانیانەوە کەبە شێوەیەکى نهێنى و ئازادانە هەڵدەبژێرێت لە دەسەڵات و بەڕێوەبردنى بەرپرسیارییە مەیدانییەکاندا بەشدارن ، دیموکراتى کۆمەڵێک پرەنسیپ و بنەماو ڕێوشوێنن کە ئازادى مرۆڤ دەپارێزن جێبەجێکردنى بنەماکانى دیموکراسى ئازادى ڕەها بەرقەرار دەکا .
دیموکراسى لەسەر بنەماى دەسەڵاتى ئەو زۆرینەیە دائەمەزرێنێ کەلە گەلەوە لێى جیانابێتەوە دان بە مافەکانى تاک و کەمینەدا دەنێ و سەرجەم دیموکراسیەکان ئەوانەى ڕێز لە ویستى زۆرینە دەگرن لە هەمانکاتدا و بە هەمان گوڕو تین
مافە بنەڕەتیەکانى تاک و کەمینەش دەپارێزن .
کۆمەڵگا دیموکراتییەکان پەیڕوى لێبوردن و هاوکاری و گەیشتن بەچارەسەرى ناوەند دەکەن .چونکە بۆ بەرژەوەندى گشتى دەبێ لەچارەسەرى کێشەکان وەک و دەنگى گشتى چارەسەرى ناوەند هەڵبژێرن هەرچەندە ، ئەمەش هەموو کات ئاسان نییەو نایەتەدەست هەر وەک چۆن (گاندى) دەڵێت : لەیـەک نەبـوردن و نەبونى دڵفراوانى بۆ خۆى بەشـێکە لە توندو تیـژى و تەگەرەیەکە لەبەردەم گەشەکردنى دیموکراســـى .
دیموکراتی و مافى مرۆڤ
دیموکراتى وەک تاقە بنەمایەکى سیاسى کۆمەڵگاى مرۆیى کەلەسەر بناغەى ڕێزگرتنى لە دوو پرنسیپ و مەبادئى تاکێتى و داهێنانى سەربەخۆیانەى تاکەکانى کۆمەڵگا دامەزراوە ، ڕەگو ڕیشەى وا لەفەلسەفەى مافەکانى مرۆڤدا و قاڵبى حقوقیشى مافیەتى وا لەمافەمەدەنییەکانى هاوڵاتیاندا .
لەوەشەوە مافەکانى مرۆڤ گەوهەرى خۆى لەپرنسیپى داهێنانى مرۆیدا دەبینێتەوە لەپێناوى ئازادى و سەربەخۆیدا ، بەم پێیەش هزرى مرۆڤەکان لەناو هیچ ئایدۆلۆژیایەکدا گیرناخوات چونکە مرۆڤ بونەوەرێکى داهێنەرو سەربەخۆیە ، ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت کە ئەستەمە سروشتى مرۆڤ بەشێوەیەکى هەتا هەتایى لەناو سستەمە ئایدۆلۆژییە داخراوەکاندا دیارى بکرێ ، هەربۆیە فەلسەفەى مافى مرۆڤ بەتەنها بناغەى کۆمەڵگایە کە ماهیەتێکى نا ئایدۆلۆژیەتى هەبێت .

میدیاى ئازاد
لەسیستەمە دیموکراتیەکاندا ڕۆژنامەو میدیاى ئازاد دور لە سانسۆرو چاوى دەسەڵات کارو چالاکى خۆیان ئەنجام دەدەن ،لە ڕژێمە دیموکراتییەکان وەزارەتى ڕاگەیاندن بونى نییە بۆئەوەى چاودێرى میدیاو ڕۆژنامەوانان بکات وە هیچ بڕگەو ڕێنماییەک نییە وا لەڕۆژنامەنوسان و میدیا کاران بکات ملکەچى چاودێرى حوکومەتیان بکات یان بچنە ڕیزى ئەو دامەزراوانەوە کە میرى سەرپەرشتیان بکات،بۆ بەهێزکردنى میدیاى ئازاد دادگاى سەربەخۆو کۆمەڵگاى مەدەنى و ئازادى ڕا دەربڕین و کەشێکى ئارام فاکتەرێکى بەهێزن بۆبەرەو پێش چونى میدیاى ئازاد وە پێویستە ڕۆژنامە نوسان کەناڵەکانیان بە یاسا بپارێزن وە ڕۆژنامەى ئازاد ئەرکى ئەوەیە ڕێ ڕۆشن کەرى جەماوەر بێت .

بیرکردنەوەیەکى نوێ
سێ ئاڕاستەى خراپ تا ئاستێک لەگەڵماندا ماون بریتین لە (دژى یەک وەستانى بەرژەوەندى تاکەکەس و بەرژەوەندى گشتى کۆمەڵ ،دژوەستانەوەى تاکە کەس لەبەرامبەر دەوڵەت ، گەل لە دژى گەل ،گەل لەدژى جیهان ) ،خەڵکانێک هەن کەدەوڵەتى دیموکراسیان پێباشترە وە هەنێک لەبەرامبەر دیموکراسیدا ئامانجە نەتەوایەتیان پێباشترە کەلەهەندێک لەووڵاتانى رۆژهەڵاتى ناوەڕاستدا هەن وە ئەم گرفتانەى کە لەجیهاندا هەن و زۆر جار دەبنە هەڕەشە بۆ سەر بنەماکانى دیموکراتى و باشترکردنیان لە واقعیدا ئارامى دەبەخشنە مرۆڤایەتى وەک ( بتەو تر کردنى پایەکانى دیموکراسى ، پەرەپێدانى ئابورى بازاڕ ، بازاڕى ئازاد ، جوڵان بۆ پێشەوەو لیک گەشتنى گەلان ) ئەمانە دەبێتە هۆى ئەوەى کەلایەنە ناکۆکەکان بەرەو جۆرێک لەپێکەوە هەڵکردن دەبەن ، لەوانەیە بە دیموکراسى کردن ڕێسایەک بێنێتە ئاراوە بەرەو چارەسەرى ئاشتیانەى ناکۆکییەکان ، دیموکراسى ڕێگاى لەشەڕى نێوان نەتەوەکان نەگرتوە بەڵکو شەڕى نێوان لایەنەدیموکراسى یەکانى ڕاگرتوە بۆیە تا ئەو ئاستەى تێگەیشتنمان هەیە و ئاستى ووشیاریمان بەرزە تا ڕادەیەکى بەرز بێکێشەو مەشاکیلین .

 

* کادری بەشی راگەیاندنى مەڵبەندی شارەزوور

Copyright © 2012. all rights reserved . Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure