هەواڵ

-

لەبارەی دۆڕانەوە

زاگرۆس ڕێباز
5/25/2014 4:58:41 AM 604 ‌جار خوێندراوه‌ته‌وه

رۆحی پێکەوەژیان بریتیە لە باوەڕی قبوڵکردنی یەکدی. لەکۆمەڵگەی مرۆڤایەتیدا، جیاوازیی وزەو ئامانجی تاکەکان کێبڕکێ بەرهەمدێنێت. کاتێکیش کێبڕکێ دێتەئارا، بێشک دۆڕاو و براوە دەردەکەون. کێبڕکێش تەنها ئەو کاتە لەخزمەتی گەشەسەندن و پێشکەوتن و سەرەنجام ژیانێکی باشتر دەبێت کە شکست وەک بەشێک لەپرۆسەی سەرکەوتن تەماشا بکرێت. قبوڵکردنی دۆڕان، لەچوارچێوەیەکی لۆژیکیدا بریتیە لەقبوڵکردنی جیاوازیەکان.

کاتێکیش بوونی جیاوازیەکان نکوڵی لێناکرێت، قبوڵکردنی دۆڕان و شکست واتە قبوڵکردنی حەقیقەت.

هیچ سیستمێکی رێکخستن و بەڕێوەبردنی کۆمەڵگا ، هیچ فۆرمێکی حوکمڕانی و هیچ دەستوورێکی کۆمەڵایەتی و ئاینی و سیاسیش نەیانتوانیوە کۆتایی بە جیاوازیەکان و سەرەنجام بە کێبڕکێی مرۆڤەکان بێنن، چونکە لەبنەڕەتدا مرۆڤەکان بەرلەوەی خواستی کێبڕکێکردنیان هەبێت، جیاوازیی توانا و بونیادیان بەشێوەیەکی سروشتی ئامانجی جیاوازو دواتر کێبڕکێیان لەنێواندا دێنێتەکایە. لەگەردوونیشدا دوو گەردیلە کە خاوەنی پێکهاتەو وزەی ناچونیەک بن، لەجوڵەو پەیوەندی و ئامانجەکانیاندا بەشێوەیەکی ئانارشی جیاواز لەیەکدی کاردەکەن. بۆ دوورخستنەوەی کۆمەڵگا لە مەترسی فەوزاو نائارامی، سەرەنجام دەبێ کێبڕکێکان رێکبخرێن. لێرەدایە کە شێوازەکانی رێکخستنی کێبڕکێکان لەناو کۆمەڵگا رادەی سەقامگیری و ئارامی و پێکەوژیانی مرۆڤەکان دیاریدەکەن. هەرلەبەرئەوەشە کە دیموکراسی وەک یەکێک لەسەرکەوتووترین شێوازەکانی رێکخستنی کێبڕکێی نێوان مرۆڤەکان لەدێرزەمانەوە بۆتە ئامانجی کۆمەڵگا پێشکەوتووەکان.

ئەگەر کۆمەڵگاکان بڕیاریان دابێت، یان بڕیاریان بۆدرابێت، دیموکراسی بکەنە میکانیزمێک بۆ شەرعیەتدان بە دەسەڵاتی حاکمەکانی خۆیان، دەبێ لەگەڵ ئەو بڕیاردانە روانگەی خۆیان بۆ زۆر چەمکی دیکە بگۆڕن تا بتوانن دەست‌وپەنجە لەگەڵ بنەماکانی دیموکراسی نەرم بکەن. ئەم ئەرکەش بۆ ئەو کۆمەڵگایانە قورسترە کە دیموکراسیان وەک "دیاردە" ناسیوە نەک وەک "کەلتور".

ئاشکرایە (دیموکراسی - وەک - دیاردە) دەرهاوێشتەی پراکتیزەکرنی فۆرمێکی حوکمڕانیە، لەکاتێکدا (دیموکراسی - وەک - کلتور) دەرهاوێشتەی خودی فۆرمی ژیانە. بەوپێیەش کاتێک حوکمڕانی پێویستیێکی جیانەکراوەیە لەژیانی کۆمەڵگاو خواست و چاوەڕوانیەکانی خەڵک، لەغیابی کەلتوری دیموکراسی، دیاردەی دیموکراسی بەتەنها ناکەوێتە خزمەت کۆمەڵگا.

کارل پۆپەر لە پێناسەیدا بۆ دیموکراسی دەڵێت: "دیموکراسی بریتیە لەپێچەوانەی دیکتاتۆری یان ستەمگەری، کاتێک گەل دەتوانێت بێ پەنابردن بۆ شۆڕش حاکمەکانی خۆی دیاریبکات و بگۆڕێت". بەپێی ئەم پێناسەیە لەو فۆرمی حوکمڕانیانەی کە تیایاندا گۆڕینی دەسەڵات دووبارە پێویستی بە توندوتیژی هەیە دیموکراسی لەپراکتیکدا ماناکەی دەگۆڕێت بۆ دیکتاتۆری یان ستەمگەری. بۆ ئەوەی ئەمە روونەدات، دەبێ لەرێگەی ناساندنی چەمکە مەدەنیەکانەوە شێوازی ژیانی شار لە ناو دیموکراسیە ساواکان لەشێوازی ژیانی شار لە ناو دیموکراسیە سەرکەوتووکان نزیک بکرێتەوە. یەکێک لە گرنگترین ئەو چەمکانەش کە حەتمەن دەبێ لەدیموکراسیدا (لەهەر شێوازێکی دیموکراسیدا) لەبەرچاوبگیرێت، لەبەرگرتنەوەی ماناو فەلسەفەی هەردوو چەمکی "بردنەوە" و "دۆڕان"ە.

فەلسەفەی دۆڕان/بردنەوە بەسەرنجدان لە حەقیقەتی پرۆسەی کێبڕکێ زۆر سانا و لۆژیکی دێتەبەرچاو. بەسادەیی، دۆڕانی لایەک پێویستیە بۆ بردنەوەی لای بەرامبەر. ئەمە دەبێ بکرێتە بنەمایەکی کلتوری بۆ دوورخستنەوەی چەمکەکانی مۆراڵ و مەردایەتی و شەرم و شکۆ لەپرۆسەی کێبڕکێ. بەومانایەی کە لەنێوان دوو کێبڕکێکاردا، "بردنەوە" مانا لە "دۆڕان" وەردەگرێت، بەمەش دۆڕان نابێتە هۆی لەدەستدانی مۆراڵ و مەردایەتی و شکۆ، بەڵکو ئەو پرۆسە بەردەوامە لەئەنجامی گەمەی تەکنیک و رادەی هێزەوە یەکلایی دەبێتەوەو تیایدا هیچکام لە بردنەوەو دۆڕان هەمیشەیی نین.

لەکەلتوری رۆژئاوادا، کە تیایدا سەرکەوتووترین دیموکراسیەکان لەگەشەی بەردەوامدان، دۆڕان وەک نەنگی و شەرم و لەدەستدانی مەردایەتی و شکۆ تەماشاناکرێت. لەقۆناغەسەرەتاییەکانی خوێندنەوە تا بەرزترین دامەزراوە زانستیەکان تاکەکان لەرێی کێبڕکێی جیاوازی فیزیکی و هۆشمەندی فێردەکرێن کە هێندەی بردنەوە رێز لە دۆڕان بگرن، بەوپێیەی هەمیشە کاتێک کەسێک دەباتەوەو لەبەرامبەریدا کەسێک دەدۆڕێت، واتە کۆمەڵگا لەکێبڕکێکانیدا دابەشدەبێتە سەر نیوەی براوەو نیوەی دۆڕاو. بۆیە کۆمەڵگاو دامەزراوەکان لەتەک پیرۆزباییکردن لە براوەکان، دۆڕاوەکان هان دەدەن بۆ خستنەگەڕی توانایەکی زیاتر، بۆ بەرهەمهێنانی هێزێکی زیاتر، دەرەنجام وزەیەکی نوێ لەرێگەی دۆڕاوەکانەوە بەرهەمدێت کە دەچێتە سەر وزەی براوەکان و بەمەش کۆمەڵگا دووجار قازانج دەکات. لەکاتێکدا لەکۆمەڵگا نائارامەکاندا براوەکان دەبنە قوربانیی قینی دۆڕاوەکان و لەئەنجامدا کۆمەڵگا دووجار زەرەر دەکات.

بۆ سەرخستنی بیرۆکەی فۆرمی دیموکراسی، یەکێک لە گرنگترین ئەو چەمکانەی کە هەر دیموکراسیێکی ساوا دەبێ پێناسەیەکی نوێی پێببەخشێت بریتیە لە دۆڕان. نەک تەنها لەبنەمای گرنگی هەڵبژاردن، بەڵکو لە بنەما گرنگەکانی دیکەی وەک قبوڵکردنی رای جیاواز، بەشداریی سیاسی، یەکسانیی رەگەزی و یەکسانیی بەدەستهێنانی هەل و یەکسانی لەبەرامبەر یاساشدا ئەگەر دۆڕان لەقاڵبی شەرەف و شکۆ و شەرم و مەردایەتی نەهێنرێتەدەرەوە، دەمارگرژی و بڵاوکردنەوەی وزەی نێگەتیڤ تێکەڵ بە مومارەسەکردنی هەریەک لە بنەماکانی دیموکراسی دەبێت. ئەمە تەنها کاتێک چارەسەردەکرێت کە ئاستی دڵنیایی تاکەکان لەقبوڵکردنی دۆڕان بگاتە ئاستی هەستکردن بە چێژی بردنەوەو هەردووکیان وەک دوو دەرەنجامی یەک پرۆسەی کێبڕکێی نێوان هێزەکان تەماشابکرێن.

دواجار، نرخی سەرکەوتن و بردنەوە، بە پشتیوانیی ئەو ئەنگیزەو هاندەرەی لەناخی مرۆڤەکانەوە سەرچاوەدەگرێت، بریتیە لە هەوڵ و هەنگاوی پتەوترو تەرخانکردنی ئەوپەڕی وزە لەکارو ئەرکدا. کاتێک مرۆڤەکان، گرووپەکان، حزب و کۆمەڵگاکان دڵنیا بن لەوەی هەموو هەوڵ‌و توانا و وزەیەکی خۆیان خستۆتەگەڕ بۆ گەیشتن بەسەرکەوتن، لەحاڵەتی شکست و دۆڕاندا ئیدی خۆیان سەرکۆنە ناکەن، هەست بەشەرمەزاری ناکەن، بەڵکو چاودەبڕنە کەرەستەو پلان و تەکنیکی براوەکان تا خاڵە لاوازەکانی خۆیان بناسنەوە.

 

Copyright © 2012. all rights reserved . Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure